Poznaj atom

Międzynarodowe i krajowe ramy organizacyjne i prawne związane z bezpieczeństwem jądrowym i ochroną radiologiczną

Piątek 22 lutego 2013

Najbardziej znaną organizacją funkcjonującą w obszarze energetyki jądrowej jest Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (IAEA) działająca przy Organizacji Narodów Zjednoczonych, powstała w 1957 r., z siedzibą w Wiedniu. Agencja określa zasady i wytyczne w zakresie bezpieczeństwa jądrowego dla 153 krajów członkowskich. Energetyka jądrowa podlega jednym z najbardziej rygorystycznych systemów prawnych obowiązujących na świecie. Wszystkie istniejące w tej dziedzinie przepisy muszą być zgodne z wymaganiami określonymi przez krajowe urzędy dozoru jądrowego, a te opierają się na zaleceniach IAEA.

Ściśle kontrolną i nadzorczą rolę pełnią inne mniej znane organizacje. Wśród nich są:
  • Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej (ICRP) wydająca zalecenia w zakresie ochrony radiologicznej, stanowiące podstawę przepisów międzynarodowych i krajowych,
  • Agencja Energii Jądrowej (NEA) przy Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, którą tworzy 30 spośród 34 państw członkowskich OECD (oprócz Chile, Estonii, Izraela i Nowej Zelandii). Jej zadaniem jest pomoc państwom członkowskim w tworzeniu i dalszym rozwoju naukowych, technologicznych oraz prawnych podstaw koniecznych do bezpiecznego, przyjaznego środowisku i ekonomicznego użycia energii jądrowej w celach pokojowych. IAEA i NEA ściśle współpracują ze sobą przyczyniając się do wymiany i rozpowszechniania informacji naukowych i technicznych. Celem współpracy obu agencji jest m.in. ustalanie wspólnych standardów bezpieczeństwa, wymogów dotyczących projektów instalacji jądrowych czy też unifikacja przepisów.
  • Zachodnioeuropejskie Stowarzyszenie Urzędów Dozoru Jądrowego (WENRA), które wspomaga wymianę doświadczeń między urzędami dozorowymi oraz wspomaga harmonizację przepisów europejskich w zakresie bezpieczeństwa jądrowego,
  • Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony przed Promieniowaniem (IRPA),
  • Komitet Naukowy Narodów Zjednoczonych ds. Skutków Promieniowania Atomowego (UNSCEAR) – od 1955 r. prowadzi prace naukowo-badawcze nad skutkami zdrowotnymi narażenia na promieniowanie jonizujące. Upoważniony jest też do gromadzenia wszelkich danych dotyczących promieniotwórczości naturalnej i sztucznej w środowisku,

Prawne ramy funkcjonowania energetyki jądrowej w Polsce.
  • ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. Prawo atomowe (Dz.U z 2001 r., Nr 3, poz. 18 ze zm.),
  • ustawa z dnia 29 czerwca 2011 r. o przygotowaniu i realizacji inwestycji w zakresie obiektów energetyki jądrowej oraz inwestycji towarzyszących (Dz.U. Nr 135, poz. 789),
  • akty wykonawcze do w/w oraz innych powiązanych ustaw (rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów oraz poszczególnych ministrów).
Polska jest też sygnatariuszem międzynarodowych umów, które regulują rozwój energetyki jądrowej w naszym kraju. Są to między innymi:
  • Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej z 25 marca 1957 r., na podstawie którego państwa członkowskie oferują sobie wzajemną pomoc przy wdrażaniu wiedzy, infrastruktury i finansowaniu energetyki jądrowej,
  • Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT) – ratyfikowany przez Polskę 3 maja 1969 r., w kontekście energetyki jądrowej układ ów zobowiązał państwa posiadające broń jądrową do ułatwiania dostępu do pokojowych technologii jądrowych a także nakładał na państwa nieposiadające broni jądrowej, w tym Polskę, obowiązek przyjęcia środków niedopuszczających do przekształcenia pokojowych sposobów wykorzystania energii jądrowej w broń jądrową,
  • Konwencja o ochronie fizycznej materiałów jądrowych i obiektów jądrowych z 1987 r. regulująca kwestie związane z zabezpieczeniem reaktorów energetycznych i doświadczalnych przed możliwością ataku na ich wrażliwe elementy,
  • Konwencja Bezpieczeństwa Jądrowego (KBJ), sporządzona w Wiedniu dnia 20 września 1994 r., mająca na celu utrzymanie wysokiego poziomu bezpieczeństwa w obiektach jądrowych, ustanowienie i utrzymanie zabezpieczeń przed zagrożeniami ze strony promieniowania jonizującego oraz zapobieganie awariom pociągającym za sobą skutki radiologiczne (konwencja nakłada na sygnatariuszy obowiązek uregulowania w krajowym systemie prawnym kwestii związanych z projektowaniem, budową i eksploatacją obiektów jądrowych),
  • Wspólna Konwencja bezpieczeństwa w postępowaniu z wypalonym paliwem jądrowym i bezpieczeństwa w postępowaniu z odpadami promieniotwórczymi, sporządzona w Wiedniu dnia 5 września 1997 r. (analogiczna do KBJ, ale dotyczy kwestii odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa),
  • Międzynarodowa Konwencja w sprawie zwalczania aktów terroryzmu jądrowego z 2005 r.,
  • Konwencja o wczesnym powiadamianiu o awarii jądrowej, sporządzona w Wiedniu dnia 26 września 1986, która zobowiązuje państwa-sygnatariuszy do powiadamiania o zaistniałej awarii w obiekcie jądrowym na terytorium któregokolwiek z nich,
  • Konwencja o pomocy w przypadku awarii jądrowej lub zagrożenia radiologicznego, sporządzona w Wiedniu dnia 26 września 1986 r., zobowiązująca do udzielania wzajemnej pomocy przy usuwaniu skutków awarii przez państwa-sygnatariuszy,
  • Konwencja wiedeńska o odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową, sporządzona w Wiedniu dnia 21 maja 1963 r. (wraz z protokołem zmieniającym z 12 września 1997), regulująca kwestie odpowiedzialności cywilnej operatora obiektu i państwa za szkody powstałe na skutek awarii.

Państwowa Agencja Atomistyki
W Polsce instytucją nadzorującą przestrzeganie Prawa atomowego przez każdego użytkownika instalacji jądrowych jest Państwowa Agencja Atomistyki (PAA), która jest urzędem państwowego dozoru jądrowego. Agencja w szczególności określa wymogi bezpieczeństwa, weryfikuje ich spełnianie, wydaje stosowne zezwolenia, a następnie prowadzi kontrolę obiektów i działalności związanej z wykorzystywaniem promieniowania jonizującego. PAA posiada ustawowe prawo stosowania sankcji w przypadku naruszeń przepisów bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej, włącznie z nakazaniem wyłączenia obiektu.
Przy PAA działa również Centrum ds. Zdarzeń Radiacyjnych (CEZAR), dostarczające danych niezbędnych do przeprowadzania oceny sytuacji radiacyjnej kraju (w strukturze CEZAR-u funkcjonuje sieć stacji monitoringu krajowego). Jest też podstawową komórką reagującą na zdarzenia, w wyniku których istnieje ryzyko narażenia na promieniowanie. Do tej pory PAA nadzorowała reaktory badawcze użytkowane w Świerku pod Warszawą i składowisko odpadów promieniotwórczych niskoaktywnych (np. obuwia używanego przy badaniu z użyciem rezonansu magnetycznego) i średnioaktywnych (np. elementów przemysłowego sprzętu diagnostycznego) w Różanie. Inspektorzy Agencji przeprowadzali corocznie kilkaset kontroli w 2500 obiektach przemysłowych, medycznych czy naukowych, których pracownicy mają do czynienia z promieniowaniem jonizującym.
Przyszła działalność PAA będzie polegała przede wszystkim na udziale w procesie decyzyjnym dotyczącym lokalizacji pierwszej polskiej elektrowni jądrowej, projektu elektrowni, zezwolenia na jej budowę i eksploatację oraz określaniu wymagań dotyczących dostaw urządzeń i wyposażenia.


Siedziba MAEA w Wiedniu (Fot. UNPhoto/Mark Garten, CC BY-NC-ND 2.0)


Facebook