Polska z energią

Polskie regulacje prawne w zakresie energetyki jądrowej, cz.1

Środa 28 marca 2012

Wdrożenie energetyki jądrowej jest przedsięwzięciem niezwykle złożonym i wieloaspektowym, na który wpływ, w jednakowym stopniu, mają wzajemnie się zazębiające kwestie polityczne, gospodarcze i społeczne. Jednocześnie to na te wszystkie obszary rozciągają się skutki podjęcia decyzji o uwzględnieniu, bądź nie, energetyki jądrowej w koszyku energetycznym każdego z państw.

Doniosła rola w tym procesie przypada prawu. Samo prawo oczywiście nie zapewni przeprowadzenia inwestycji i nie zagwarantuje bezpiecznej i opłacalnej eksploatacji elektrowni i innych obiektów jądrowych. Jednak to za jego pomocą tworzy się reguły postępowania i określa warunki do prowadzenia określonej działalności.

Kluczowe dla energetyki jądrowej obszary wymagające prawnej regulacji to:

  • bezpieczeństwo jądrowe i ochrona radiologiczna,
  • promocja i programowanie rozwoju energetyki jądrowej
  • informowanie i udział społeczeństwa w procesie decyzyjnym.

Niniejsze opracowanie jest próbą udzielenia zwięzłej odpowiedzi na pytanie czy istniejące w Polsce ramy prawne w w/w obszarach są wystarczające dla potrzeb wdrożenia i funkcjonowania energetyki jądrowej.

Bezpieczeństwo jądrowe i ochrona radiologiczna (bjior)

Źródła prawa

Głównym zadaniem prawa w zakresie bjior jest ochrona pracowników, ludności i środowiska przed negatywnymi efektami działania promieniowania jonizującego1 . Z uwagi na potencjalne ryzyka, jakie obok licznych korzyści energetyka jądrowa niesie ze sobą, jest ona tym rodzajem pozyskiwania energii, który podlega największej regulacji2 , zaś samo prawo jądrowe to jedna z najbardziej umiędzynarodowionych gałęzi prawa w ogóle. Ustawodawstwo wewnętrzne poszczególnych państw w znacznej mierze opiera się na dorobku prawnym wspólnoty międzynarodowej. Dotyczy to również polskiej ustawy – Prawo atomowe3  oraz towarzyszących jej aktów wykonawczych. Na obecny kształt Prawa atomowego decydujący wpływ mają instrumenty uniwersalnego i regionalnego prawa międzynarodowego, w tym także te o niewiążącym charakterze (soft law). Polska ratyfikowała i implementowała wszystkie umowy międzynarodowe niezbędne do zapewnienia ram prawnych dla wykorzystywania energii jądrowej, a jako członek Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej4 przyjęła też europejski dorobek prawny w tej dziedzinie. Oprócz traktatów i konwencji oraz rozporządzeń i dyrektyw europejskich w polskim prawie znajdują zastosowanie także postanowienia licznych instrumentów soft law, z których najważniejsze to zalecenia Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA) w postaci tzw. Safety Standards.

Zasada optymalizacji
Polskie regulacje w zakresie ochrony zdrowia pracowników opierają się w dużej mierze na postanowieniach dyrektywy Rady 96/29 Euratom5. Ich osią przewodnią jest spoczywający na kierowniku jednostki organizacyjnej wykonującej działalność związaną z narażeniem na promieniowanie jonizujące obowiązek optymalizacji stosownie do koncepcji ALARA6. Oznacza to, iż przy „rozsądnym” uwzględnieniu czynników ekonomicznych i społecznych liczba narażonych pracowników (i ludności) oraz wielkość otrzymywanych dawek powinny być jak najmniejsze7.

System wydawania zezwoleń
Szczególny nacisk polskie przepisy kładą na zapewnienie bjior obiektów jądrowych, w tym elektrowni, w związku z czym działalność elektrowni jądrowych podlega ścisłej reglamentacji. Stosownie do postanowień Konwencji bezpieczeństwa jądrowego8 oraz dyrektywy Rady 2009/71/Euratom9 polskie przepisy przewidują 1) obowiązek uzyskiwania zezwoleń na działalność elektrowni jądrowej, 2) zakaz prowadzenia takiej działalności bez wymaganego prawem zezwolenia, 3) pierwotną odpowiedzialność posiadacza zezwolenia za zapewnienie bjior10. Zezwolenia, na każdy etap cyklu życiowego elektrowni, wydaje Prezes Państwowej Agencji Atomistyki (PAA), jako centralny organ administracji rządowej właściwy w zakresie bjior. Zgodnie z zaleceniami i praktyką międzynarodową, celem zapewnienia dodatkowej kontroli („double check”), projekty zezwoleń oraz innych istotnych dokumentów będą opiniowane przez specjalne ciało eksperckie w postaci Rady do spraw Bezpieczeństwa Jądrowego i Ochrony Radiologicznej (Rada ds. BJiOR).

Obowiązek uzyskania zezwolenia odnosi się do faz: budowy, rozruchu, eksploatacji i likwidacji elektrowni jądrowej. Kluczowe dla bjior elementy w postaci projektu i lokalizacji rozpatrywane są w toku postępowania o wydanie zezwolenia na budowę. Aby otrzymać zezwolenie na którymkolwiek z w/w etapów należy spełnić szereg wymagań. Przesłanką otrzymywania kolejnych zezwoleń jest pomyślne zakończenie poprzedniej fazy działalności elektrowni jądrowej. Oprócz wydawania zezwoleń organy dozoru jądrowego11 zatwierdzają także szereg dokumentów oraz wydają zgodę na liczne czynności, bez których nie byłoby możliwe otrzymanie zezwolenia lub kontynuowanie określonej działalności.

W ciągu wszystkich faz cyklu życiowego elektrowni obowiązują rygorystyczne wymogi bjior. Odnoszą się one zarówno do warunków eksploatacyjnych (rozruchowych), jak i do poszczególnych elementów konstrukcji i wyposażenia. Podstawą dla wymagań o charakterze ogólnym jest Konwencja bezpieczeństwa jądrowego. Określane głównie w rozporządzeniach wymagania szczegółowe (projekt, lokalizacja, analizy bezpieczeństwa i ocena okresowa, rozruch, eksploatacja itp.), z braku międzynarodowych przepisów o wiążącym charakterze, w dużej mierze, opierają się na znacznie dokładniejszych zaleceniach MAEA oraz Zachodnioeuropejskiego Stowarzyszenia Organów Dozoru Jądrowego (WENRA)12.

Nadzór i kontrola
Działalność elektrowni jądrowych podlegać będzie stałemu nadzorowi i kontroli od rozpoczęcia budowy aż do zakończenia jej likwidacji. Na etapie budowy dozór jądrowy może kontrolować także dostawców i wykonawców systemów oraz elementów konstrukcji i wyposażenia a także wykonawców prac. W szczególnych przypadkach Prezes PAA może zakazać stosowania określonego systemu lub elementu oraz nakazać wstrzymanie prac. i zakaz wykonywania określonej działalności i nakaz wstrzymania prac. Na etapie rozruchu, w przypadku możliwości powstania zagrożenia bezpieczeństwa jądrowego, Prezes PAA ma obowiązek wstrzymania rozruchu. W trakcie eksploatacji prowadzone będą kontrole okresowe, doraźne i ciągłe, także przy pomocy specjalistycznych laboratoriów i organizacji eksperckich. W toku kontroli dozór będzie mógł wydawać nakazy i zakazy, których niewykonanie skutkować może nawet cofnięciem zezwolenia. Istnieje możliwość nieujawniania tożsamości pracownika, który dostarcza informacje istotne z punktu widzenia bjior. Elementem kontroli przestrzegania wymogów bjior jest także okresowa ocena bezpieczeństwa obiektu pod względem zgodności z zezwoleniem, przepisami prawa i normami krajowymi i międzynarodowymi. Ocena przeprowadzana jest nie rzadziej niż co 10 lat przez kierownika jednostki organizacyjnej. Na jej podstawie sporządza się raport i przedstawia go do zatwierdzenia Prezesowi PAA. W wypadku odmowy zatwierdzenia raportu dalsza eksploatacja obiektu jest zabroniona.

Niezależnie od powyższego każda elektrownia jądrowa musi posiadać wewnętrzny system nadzoru nad przestrzeganiem wymagań bjior. Nadzór ten sprawować mogą osoby posiadające uprawnienia inspektora ochrony radiologicznej.



Tomasz Nowacki
Departament Energii Jądrowej
Ministerstwo Gospodarki

1. Zob.: C. Stoiber, A. Baehr, N. Pelzer, W. Tonhauser, Handbook on Nuclear Law, Wiedeń 2003, s. 5. 
2. Tak słusznie m.in. D. Zillman, The Role of Law in the Future of Nuclear Power (w:) Beyond the Carbon Economy - Energy Law in Transition, red. D.N. Zillman, C. Redgwell, Y.O. Omorogbe, L.K. Barrera-Hernandez, Oxford 2008, s. 327.
3. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (Dz. U. z 2007 r. Nr 42, poz. 276, z późn. zm.).
4. Europejska Wspólnota Energii Atomowej posiada oddzielną od Unii Europejskiej osobowość prawną.

5. Dyrektywa Rady 96/29/Euratom z dnia 13 maja 1996 r. ustanawiająca podstawowe normy bezpieczeństwa w zakresie ochrony zdrowia pracowników i ogółu społeczeństwa przed zagrożeniami wynikającymi z promieniowania jonizującego (Dz. Urz. WE L 159 z 29.06.1996, s. 1; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 2, s. 291). Dyrektywa ta w dużym stopniu opiera się na Basic Safety Standards MAEA, które z kolei opierają się na rekomendacjach Międzynarodowej Komisji Ochrony przed Promieniowaniem (ICRP).
6. „As low as reasonably achievable”. 
7. Definicję optymalizacji zob. m.in. w IAEA Safety Glossary. Terminology Used in Nuclear Safety and Radiation Protection, Wiedeń 2007, s. 137, 138.
8. Konwencja bezpieczeństwa jądrowego sporządzona w Wiedniu 20 września 1994 r. (INFCIRC/449, Dz. U. z 1997 r., Nr 42, poz. 262).
9. Dyrektywa Rady 2009/71/Euratom z dnia 25 czerwca 2009 r. ustanawiająca wspólnotowe ramy bezpieczeństwa jądrowego obiektów jądrowych (Dz. Urz. UE L 172 z 2.7.2009, s. 18 oraz Dz. Urz. UE L 260 z 3.10.2009, s. 40).
10. Dotyczy to wszystkich obiektów jądrowych, a odpowiedzialność za bjior ustaje dopiero po zatwierdzeniu raportu z likwidacji obiektu jądrowego.
11. Prezes PAA, Główny Inspektor Dozoru Jądrowego, Inspektorzy Dozoru Jądrowego.
12. Odpowiednie projekty rozporządzeń znajdują się w końcowej fazie procesu legislacyjnego. 



  Fot: IAEA
Facebook