Polska z energią

Polskie regulacje prawne w zakresie energetyki jądrowej, cz.2

Środa 28 marca 2012

Finansowanie postępowania z odpadami i likwidacji elektrowni jądrowej. Przepisy Prawa atomowego przewidują, iż to operator elektrowni jądrowej ponosi odpowiedzialność za jej likwidację i postępowanie z odpadami promieniotwórczymi. Jest on zobligowany do utworzenia, na potrzeby pokrycia przyszłych kosztów, specjalnego funduszu, na który co kwartał należy odprowadzać wpłaty od każdej wyprodukowanej MWh energii elektrycznej.

Środki z funduszu mogą być przeznaczone wyłącznie na cele gospodarowania wypalonym paliwem i odpadami promieniotwórczymi oraz likwidacji elektrowni jądrowej po uprzednim uzyskaniu pozytywnej opinii Prezesa PAA. Za niewykonywanie obowiązków wpłaty grozić może nawet zawieszenie eksploatacji elektrowni. Opłata kwartalna zostanie skalkulowana w taki sposób, aby zgromadzone środki wystarczyły na zagospodarowanie odpadów i przeprowadzenie likwidacji bez ponoszenia dodatkowych kosztów.

Niezależnie od powyższego, wnioskodawca na każdym z etapów cyklu życiowego obiektu jądrowego powinien posiadać odpowiednie środki finansowe na zapewnienie bjior, ochrony fizycznej i zabezpieczenia materiałów jądrowych1.

 

Postępowanie w przypadku zdarzeń radiacyjnych
Mimo rygorystycznych przepisów bjior oraz niewielkiego prawdopodobieństwa zaistnienia awarii w nowoczesnych reaktorach przepisy muszą przewidywać ewentualność ich wystąpienia, a także wystąpienia innych zdarzeń radiacyjnych. Ze względu na zasięg skutków wyróżnia się trzy rodzaje zdarzeń radiacyjnych: powodujące zagrożenie samej jednostki organizacyjnej (elektrowni), powodujące zagrożenie publiczne o zasięgu wojewódzkim oraz powodujące zagrożenie publiczne o zasięgu krajowym. Przeprowadzane działania w razie ich wystąpienia opierają się odpowiednio na: zakładowym, wojewódzkim i krajowym planie postępowania awaryjnego. W każdym przypadku na kierowniku jednostki organizacyjnej spoczywa obowiązek zabezpieczenia miejsce zdarzenia oraz niezwłocznego powiadomienia Prezesa PAA. W zależności od zasięgu skutków zdarzenia akcją likwidacji zagrożenia i usuwania skutków kierują odpowiednio: kierownik jednostki organizacyjnej, wojewoda lub minister właściwy ds. wewnętrznych. Możliwe do przeprowadzenia działania interwencyjne obejmują: ewakuację, nakaz pozostania w pomieszczeniach zamkniętych, podanie preparatu ze stabilnym jodem, zakaz lub ograniczenie spożywania żywności i wody przez ludzi oraz żywienia, pojenia i wypasu zwierząt, a także czasowe lub stałe przesiedlenia ludności. Istnieje także obowiązek informowania ludności o możliwych do zastosowania środkach ochrony zdrowia oraz o działaniach, jakie należy podjąć w razie wystąpienia zdarzenia radiacyjnego. Organ kierujący akcją likwidacji zagrożenia i usuwania skutków zdarzenia może w szczególnych przypadkach wprowadzić obowiązek świadczeń osobistych i rzeczowych. Celem zapewnienia skuteczności ewentualnych działań kierownik jednostki organizacyjnej, wojewodowie oraz minister właściwy ds. wewnętrznych przeprowadzają okresowe ćwiczenia w celu sprawdzenia planów postępowania awaryjnego.

Odpowiedzialność cywilna za szkodę jądrową
Podobnie, jak ma to miejsce w przypadku zdarzeń radiacyjnych przepisy powinny przewidywać także możliwość wystąpienia szkody spowodowanej promieniowaniem jonizującym pochodzącym z urządzenia jądrowego w wyniku wypadku jądrowego2, a co za tym idzie powinny określać reguły jej kompensacji i zabezpieczenia ewentualnych roszczeń. W związku z tym, zgodnie z polskimi przepisami, istnieje obowiązek ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową rozumianą jako szkodę na osobie, w mieniu oraz środowisku. Obowiązek ten ma miejsce w przypadku eksploatacji urządzenia jądrowego oraz transportu materiałów jądrowych3. Osoba eksploatująca ponosi wyłączną odpowiedzialność za szkodę, chyba że ta nastąpiła bezpośrednio wskutek działań wojennych lub konfliktu zbrojnego. Odpowiedzialność ta jest limitowana. Granicę stanowi równowartość 300 mln. SDR. Na tyle też musi opiewać minimalna suma gwarancyjna ubezpieczenia. Roszczenie o naprawienie szkody może być dochodzone bezpośrednio od zakładu ubezpieczeń, który nie może umownie ograniczyć wypłaty odszkodowań. Roszczenie o naprawienie szkody w mieniu lub środowisku przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się (lub powinien był się dowiedzieć) o szkodzie i osobie odpowiedzialnej. Roszczenie takie wygasa z upływem 10 lat od dnia wypadku jądrowego. Nie ulega przedawnieniu roszczenie o naprawienie szkody jądrowej na osobie. Skarb Państwa gwarantuje wypłatę odszkodowania do wysokości przewidzianego limitu 300 mln SDR w zakresie, w jakim szkoda nie została zaspokojona przez zakład ubezpieczeń oraz Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny.

Zabezpieczenie materiałów jądrowych i ochrona fizyczna obiektów jądrowych
Celem niedopuszczenia do wykorzystania materiałów jądrowych4  do wytwarzania broni jądrowej, innych jądrowych urządzeń wybuchowych lub do celów nieznanych Prawo atomowe stanowi, że podlegają one ochronie fizycznej. Zabronione jest też ich wykorzystywanie do wspomnianych celów. Ponadto w stosunku do materiałów jądrowych istnieje obowiązek prowadzenia ich ewidencji i poddawania kontroli ze strony organów dozoru jądrowego, inspektorów MAEA oraz Euratomu. Wypełnianie zobowiązań międzynarodowych Polski w zakresie zabezpieczeń materiałów jądrowych i kontroli technologii jądrowych koordynuje Prezes PAA, który prowadzi krajowy system gromadzenia i przetwarzania danych w tym zakresie.

Obowiązek ochrony fizycznej istnieje także w odniesieniu do obiektów jądrowych, w tym elektrowni. Na kierowniku jednostki organizacyjnej spoczywa obowiązek opracowania i wdrożenia systemu ochrony fizycznej. Nadzór nad ochroną fizyczną obiektów jądrowych sprawuje Prezes PAA oraz Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW). Nadzór ten przejawia się m.in. w zatwierdzaniu systemu ochrony fizycznej jednostki organizacyjnej (przez Prezesa PAA po uzyskaniu pozytywnej opinii Szefa ABW). Dodatkowo pisemnie upoważnionym funkcjonariuszom ABW przysługuje szereg uprawnień kontrolnych, w tym prawo wstępu do obiektów i pomieszczeń obiektu jądrowego, kontroli dokumentacji i infrastruktury ochrony fizycznej, a także wydawania pisemnych zaleceń mających na celu usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości. Budynki i urządzenia niewchodzące w skład obiektu jądrowego, których uszkodzenie lub zakłócenie pracy mogłoby spowodować skutki mające istotne znaczenie dla bjior podlegają ochronie stosownie do przepisów o ochronie osób i mienia. Jednostka organizacyjna powinna spełniać wymagania ochrony fizycznej oraz zabezpieczeń materiałów jądrowych na każdym etapie cyklu życiowego. W przeciwnym wypadku działalność w zakresie budowy, rozruchu, eksploatacji i likwidacji obiektu jądrowego jest zabroniona.

Podsumowanie
Bezpieczeństwo jest najważniejszym aspektem wykorzystywania energetyki jądrowej. Normy polskiego prawa w zakresie bjior tworzą spójną całość, a przewidziane w nich rozwiązania organizacyjne oraz zdefiniowane wymagania w pełni odpowiadają potrzebom energetyki jądrowej. Każdy z obszarów tematycznych został potraktowany z należytą starannością, gdyż każdy z nich stanowi odrębne ogniwo w łańcuchu systemu ram prawnych bjior. Zasada jak najmniejszego narażania pracowników oraz system zezwoleń wraz z restrykcyjnymi wymaganiami w zakresie projektowania, lokalizacji oraz poszczególnych faz życiowych obiektu jądrowego są fundamentami ich bezpiecznej budowy i funkcjonowania. Szczelny system nadzoru i kontroli zapewnią przestrzeganie przepisów, a wymogi w zakresie finansowania gospodarki odpadami i likwidacji elektrowni gwarantują realizacje zasady „zanieczyszczający płaci”. Ponieważ zawsze, nawet przy niewielkim prawdopodobieństwie wystąpienia awarii, należy liczyć się z ryzykiem, przepisy przewidują odpowiednie procedury postępowań oraz dokonanie ewentualnej kompensacji powstałych szkód. Regulacje w zakresie zabezpieczenia materiałów jądrowych i ochrony fizycznej uzupełniają system i oprócz przeciwdziałania proliferacji tworzą barierę przed sabotażem i aktami terrorystycznymi mogącymi mieć negatywny wpływ na bjior. Obowiązujące (i przygotowywane)5  przepisy odzwierciedlają aktualny stan uregulowań międzynarodowych i europejskich w każdym z omówionych obszarów stwarzając czytelne ramy dla przyszłych inwestorów. Ich stosowanie i przestrzeganie gwarantuje bezpieczną budowę, rozruch, eksploatację i likwidację elektrowni jądrowych w naszym kraju.


Tomasz Nowacki
Departament Energii Jądrowej
Ministerstwo Gospodarki


1. W przypadku budowy obiektu jądrowego wnioskodawca powinien posiadać środki na jej ukończenie.
2. Zob. definicję „urządzenia jądrowego” w art. 100 pkt 1 Prawa atomowego. Urządzeniem jądrowym jest min. reaktor jądrowy, przechowalnik wypalonego paliwa oraz niektóre zakłady cyklu paliwowego.
3. Definicja materiału jądrowego w zakresie omawianej problematyki w art. 100 pkt. 4.
4. Zob. definicję tego pojęcia w art. 3 pkt 11 Prawa atomowego. W jego zakresie pojęciowym mieści się m.in. paliwo jądrowe.
5. Z projektami rozporządzeń można zapoznać się na stronach podmiotowych Rządowego Centrum Legislacji oraz Państwowej Agencji Atomistyki.


Fot: IAEA

Facebook